Αμφιτρύων

Μολιέρος

{επίμετρο - μετάφραση: Χρύσα Προκοπάκη}

Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τον Αμφιτρύωνα «Κωμωδία των μεταμορφώσεων» ή «Προσωπεία του δόλου». Στη βάση του μύθου και της ίντριγκας βρίσκεται το προσωπείο, το διπλό πρόσωπο. Οι θεοί έχουν δύο μορφές, τη θεϊκή και την ανθρώπινη. Οι αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις τους –για να φέρουμε το μύθο στα μέτρα μας– αποκαλύπτουν γενικότερες κοινωνικές συμπεριφορές, την πρωτεϊκή φύση και τους ελιγμούς των ισχυρών.
Ο Μολιέρος ήξερε πολύ καλά από προσωπεία και μεταμορφώσεις για να θίξει τα κακώς κείμενα του καιρού του και, γενικότερα, για να φωτίσει τα ανθρώπινα πάθη και παθήματα, να εκθέσει και να εκτεθεί ο ίδιος στη λυτρωτική (;) σκηνή. Μόνο που κάποτε αυτό το παιχνίδι κρύβει παγίδες…

Με την κυκλοφορία του Αμφιτρύωνα το ΜΙΕΤ συνεχίζει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη (κυκλοφορεί ήδη ο Μισάνθρωπος και θα ακολουθήσει σύντομα το Σχολείο των γυναικών). Γραμμένο σε εναλλασσόμενους ανισοσύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους, το έργο αυτό είναι οπωσδήποτε το πλέον απαιτητικό όσον αφορά την απόδοσή του στα ελληνικά. Η μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη –ξαναδουλεμένη εκδοχή του κειμένου που παρουσίασε ο Λευτέρης Βογιατζής στο «κύκνειο άσμα» του στις 4 Αυγούστου 2012 στην Επίδαυρο– κατορθώνει να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες με την απαράμιλλη φυσικότητα και δεξιοτεχνία που χαρακτηρίζουν τα αδιαμφισβήτητα μεταφραστικά επιτεύγματα.

Ο Μισάνθρωπος

Μολιέρος

Μετάφραση : Χρύσα Προκοπάκη

Ο Μισάνθρωπος, το κορυφαίο, κατά πολλούς, επίτευγμα του μεγάλου Γάλλου δραματουργού, είναι συνάμα ένα κομβικής σημασίας έργο του γαλλικού κλασικισμού, αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας γενικότερα. Κεντρικός χαρακτήρας του έργου είναι ο Αλσέστ, μια από τις πλέον εμβληματικές και διαχρονικές μορφές της μολιερικής πινακοθήκης: ο ανυποχώρητος ιδεαλιστής και ηθικολόγος, που αξιώνει μια κοινωνική ζωή χωρίς υποκρισία και κατά συνθήκη ψεύδη, θεμελιωμένη σε μια άνευ ορίων και άνευ όρων ειλικρίνεια ανεξαρτήτως κόστους. Η παρουσία ενός τέτοιου ανθρώπου στη γαλλική αυλική κοινωνία του 17ου αιώνα, της απόλυτης ενσάρκωσης όλων των κακών που εκείνος βδελύσσεται, παράγει ένα εκρηκτικό μείγμα και μια σειρά τραγελαφικών και συνάμα τραγικών περιπλοκών που θα επιφέρουν στο τέλος την πικρή απογοήτευση και τη γελοιοποίηση του ήρωα. Με την κυκλοφορία του Μισάνθρωπου το ΜΙΕΤ εγκαινιάζει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη – θα ακολουθήσουν σύντομα το Σχολείο των γυναικών και ο Αμφιτρύων. Πραγματικό μεταφραστικό επίτευγμα, οι έμμετρες αποδόσεις των τριών αυτών σημαντικών μολιερικών έργων από τη Χρύσα Προκοπάκη είναι εξάλλου συνυφασμένες και με τρεις κορυφαίες στιγμές της πρόσφατης ιστορίας του θεάτρου μας, καθώς ευτύχησαν να παρουσιαστούν από τον Λευτέρη Βογιατζή σε παραστάσεις που άφησαν, πραγματικά, εποχή.

Το σχολείο των γυναικών

Μολιέρος

Μετάφραση : Χρύσα Προκοπάκη

Το Σχολείο των γυναικών αποτέλεσε στην εποχή του σκάνδαλο — τόσο μεγάλο μάλιστα που μόνο ο Ταρτούφος έμελλε να το ξεπεράσει. Και αυτό δεν ήταν καθόλου τυχαίο: Ο Μολιέρος έβαλε στο στόχαστρο την τρέχουσα ηθική και την κοινωνική υποκρισία, παίρνοντας θέση σε ένα καυτό πρόβλημα του καιρού του, ένα πρόβλημα που έθιγε το ίδιο το θεμέλιο της κοινωνίας, την οικογένεια. Γιατί θέμα του έργου αυτού δεν είναι άλλο από το ζήτημα του γάμου και ειδικότερα της επιλογής συζύγου. Λοιδορώντας τις κρατούσες αντιλήψεις, που αναγνώριζαν μόνο στον πατέρα ή στον σύζυγο το αποκλειστικό δικαίωμα της επιλογής, ο μεγάλος κωμικός διακηρύσσει ότι σχολείο της ηθικής δεν είναι τα απομονωμένα μοναστήρια, τα ηθικοπλαστικά αναγνώσματα και οι κάθε είδους απαγορεύσεις και περιορισμοί, αλλά αυτή η ίδια η κοινωνική ζωή όταν πραγματώνεται με πνεύμα απόλυτης ελευθερίας και εμπιστοσύνης. Σε μια εποχή σαν τη δική μας, όπου καθημερινά διαπιστώνουμε πως η ουσιαστική ισοτιμία και ο σεβασμός της προσωπικότητας των γυναικών εξακολουθεί να αποτελεί το ζητούμενο, το έργο αυτό παραμένει εξίσου καυτό και επίκαιρο.
Με την κυκλοφορία του Σχολείου των γυναικών το ΜΙΕΤ ολοκληρώνει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη (κυκλοφορούν ήδη ο Μισάνθρωπος και ο Αμφιτρύων). Η μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη —ξαναδουλεμένη εκδοχή του κειμένου που είχε παρουσιάσει ο Λευτέρης Βογιατζής στις 4 Απριλίου 2004 στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων— κατορθώνει να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες τις οποίες παρουσιάζει η απόδοση ενός έμμετρου, ποιητικού και συνάμα σπαρταριστά κωμικού θεατρικού λόγου, με την απαράμιλλη φυσικότητα και δεξιοτεχνία που χαρακτηρίζουν τα αδιαμφισβήτητα μεταφραστικά επιτεύγματα.

Εισαγωγή στις «Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου» του Εμίλ Ντυρκέμ

Μύρων Αχείμαστος

Μελέτη του Μύρωνα Αχείμαστου για το κλασικό βιβλίο του Εμίλ Ντυρκέμ, ενός εκ των θεμελιωτών, μαζί με τον Μαρξ και τον Βέμπερ, της κοινωνικής επιστήμης. Οι Στοιχειώδεις μορφές του θρησκευτικού βίου αποτελούν κατά γενική ομολογία το σημαντικότερο έργο του Εμίλ Ντυρκέμ. Χρειάστηκαν δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια να συγκροτηθεί το αντικείμενο της κοινωνιολογίας της θρησκείας και να σχηματιστούν οι βασικές γραμμές του επιχειρήματος που διατρέχει το βιβλίο. Η απήχηση του έργου στον επιστημονικό κόσμο έδειξε, ήδη από την εποχή της δημοσίευσής του (1912), το μέγεθος της συμβολής του Ντυρκέμ στην κοινωνική επιστήμη. Στον τόμο αυτόν ο Μύρων Αχείμαστος αναλύει την προσωπικότητα και το έργο του Εμίλ Ντυρκέμ και παρακολουθεί πώς ο μεγάλος γάλλος κοινωνιολόγος συγκροτεί το αντικείμενο της κοινωνιολογίας της θρησκείας μέσα από τις «Στοιχειώδεις μορφές». Τέλος, χαρτογραφεί την πρόσληψη του έργου από τους συγκαιρινούς του Ντυρκέμ (1912-1917) εξετάζοντας αναλυτικά πολλές από τις σχετικές βιβλιοκρισίες της εποχής. Η έκδοση περιλαμβάνει αναλυτική βιβλιογραφία και ευρετήριο ονομάτων. Ο Μύρων Αχείμαστος σπούδασε νομικά στην Αθήνα και κοινωνιολογία στο Παρίσι. Σήμερα είναι καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Ως μαθητής του Πιέρ Ανσάρ, ειδικεύτηκε στην ντυρκεμιανή κοινωνιολογία και έχει δημοσιεύσει μελέτες και άρθρα σε ξένα και ελληνικά περιοδικά. Είναι μέλος της επιτροπής για την αποκατάσταση και την έκδοση του έργου του Εμίλ Ντυρκέμ και της συντακτικής επιτροπής της διεθνούς επιθεώρησης Durkheimian Studies. Έχει αναλάβει την ευθύνη για την κριτική έκδοση από τον εκδοτικό οίκο Garnier Classiques των τεσσάρων κλασικών έργων του γάλλου κοινωνιολόγου. Στο πλαίσιο αυτό έχουν ήδη κυκλοφορήσει τα βιβλία Les Formes émentaires de la vie religieuse (2015) και De la division du travail social (2018), ενώ ετοιμάζεται για το 2020 το Le Suicide.
Η πρώτη ελληνική έκδοση των «Στοιχειωδών μορφών», με μετάφραση και σχόλια του Μύρωνα Αχείμαστου, ετοιμάζεται από το ΜΙΕΤ.

Γιάννης Ψυχοπαίδης. Ποιητικά. Η ζωγραφική συναντάει την ποίηση

Χριστίνα Ντουνιά, Στρατής Πασχάλης, Γιάννης Ψυχοπαίδης

«Πρόσωπα της ποίησης – μια φανταστική πινακοθήκη επώνυμων χαρακτήρων, μια σειρά επετειακών γραμματοσήμων για να μπορέσει να συσταθεί και να λειτουργήσει μια νοητή αλληλογραφία ανάμεσα στον αποστολέα και στον παραλήπτη της ποίησης.» Γιάννης Ψυχοπαίδης

Το βιβλίο Γιάννης Ψυχοπαίδης, Ποιητικά. Η ζωγραφική συναντάει την ποίηση (συνέκδοση του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος με το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης) κυκλοφόρησε με την ευκαιρία της ομότιτλης έκθεσης που παρουσιάζεται στο κτίριο της ΕΒΕ στο ΚΠΙΣΝ. Η βαθύτερη σχέση του Γιάννη Ψυχοπαίδη με την ποίηση είναι μακρά, συστηματική, συνεχής και δοκιμασμένη μέσα στα χρόνια, και αποτελεί ένα βασικό τμήμα στο ευρύτερο πλαίσιο του δημιουργικού του έργου. Τα Ποιητικά αποτελούν μια εικαστική συνομιλία του καλλιτέχνη με την Οδύσσεια του Ομήρου, τον Παρμενίδη, τον Ηρώνδα, τον Κάλβο, τον Μπάυρον, τον Παλαμά, τον Καβάφη, τον Καρυωτάκη, τον Λόρκα, τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, τον Εμπειρίκο, τον Σαχτούρη, την Δημουλά, μέχρι και τον Κοντό, τον Φωστιέρη, τον Βλαβιανό, τον Κυπαρίσση, τον Μεταξά, τον Σιώτη. Η έκδοση παρουσιάζει έργα μεικτής τεχνικής και διαφόρων υλικών, καθώς και μια μεγάλη σειρά από σχέδια, ακουαρέλες και λάδια με τα πορτρέτα των ποιητών με τους οποίους συνομιλεί ο καλλιτέχνης.

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΨΥΧΟΠΑΙΔΗΣ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1945. Από το 1963 μέχρι το 1968 σπούδασε χαρακτική στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα και στη συνέχεια ζωγραφική, με υποτροφία του γερμανικού κράτους, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου (1970-1976). Υπήρξε μέλος της καλλιτεχνικής ομάδας «Α» τη δεκαετία του 1960 και μέλος της εικαστικής ομάδας του περιοδικού Επιθεώρηση Τέχνης· ιδρυτικό μέλος της ομάδας «Νέοι Έλληνες Ρεαλιστές» (1971-1973)· ιδρυτικό μέλος του Κέντρου Εικαστικών Τεχνών (Αθήνα 1974-1976)· μέλος της καλλιτεχνικής ομάδας «10/9» του Μονάχου (1975)· προσκεκλημένος του Καλλιτεχνικού Προγράμματος του Δυτικού Βερολίνου DAAD (1977). Από το 1977 μέχρι και το 1986 έζησε και εργάστηκε στο Βερολίνο. Από το 1986 μέχρι το 1992 έζησε και εργάστηκε στις Βρυξέλλες. Το 1994 εκλέχθηκε καθηγητής στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, όπου δίδαξε έως το 2012. Το 2013 εκλέχθηκε ομότιμος καθηγητής. Από το 1966 μέχρι σήμερα έχει κάνει πολλές ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Επίσης, έχει λάβει μέρος σε πολλές σημαντικές ομαδικές εκθέσεις σε γκαλερί, πινακοθήκες και μουσεία στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες, όπως Γαλλία, Γερμανία, Λουξεμβούργο, Ισπανία, Ιρλανδία, Αλβανία, Ιαπωνία, Βέλγιο, Αλγερία, Κύπρο, Σουηδία, Ισραήλ, Ιράν, Τουρκία, Αγγλία, Καναδά, Ρουμανία, Αίγυπτο, Πολωνία, Ολλανδία, Ιταλία, Αμερική και Κίνα.

Κοσμάς Ξενάκης. Χασάπηδες και κριοφόροι

Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος

«Τα δεκάδες σχέδια και ζωγραφικά έργα με θέμα τους χασάπηδες, τους κριοφόρους και τη σφαγή ζώων που φιλοτέχνησε ο Κοσμάς Ξενάκης κατά τα χρόνια 1943–1965 συνιστούν ένα εντελώς ιδιαίτερο σύνολο στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης, δεδομένου ότι αυτή η θεματολογία σπανιότατα είχε εμπνεύσει Έλληνες καλλιτέχνες στο παρελθόν. Ως εκ τούτου, στην παρούσα μελέτη, προκειμένου να ερμηνευθεί αυτή η παραγωγή, επιχειρώ: α) να ανασυστήσω την εικονογραφία του θέματος από την αρχαιότητα μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, β) να ιστορικοποιήσω το θέμα των έργων σκιαγραφώντας τον ρόλο, την κοινωνική θέση και τις σημασίες που είχε στην κοινή γνώμη και εν γένει στη δημοσιότητα εκείνα τα χρόνια το επάγγελμα του χασάπη, καθώς και οι μετωνυμικές χρήσεις που είχαν στον δημόσιο λόγο οι λέξεις «χασάπης» και «σφαγή», γ) να ερμηνεύσω το ειδικό ενδιαφέρον του Ξενάκη για αυτά τα θέματα ως έναν τρόπο εσωτερίκευσης και ψυχοδιανοητικής αντίδρασης στην ωμή και ανεξέλεγκτη στρατιωτική και πολιτική βία των χρόνων της Κατοχής και του Εμφυλίου πολέμου και, τέλος, δ) επιχειρώ μια τεχνοτροπική ανάλυση των έργων του όπως αυτά μετεξελίχθηκαν από την αρχική ρεαλιστική-ηθογραφική απόδοση των θεμάτων του μέχρι την αφαιρετική και στο τέλος ανεικονική πραγμάτευσή τους.» (από το Προλογικό Σημείωμα του συγγραφέα) Η μελέτη του Ευγένιου Δ. Ματθιόπουλου γράφτηκε με αφορμή την έκθεση «Κοσμάς Ξενάκης: Χασάπηδες και κριοφόροι» που παρουσιάζεται στο Μέγαρο Εϋνάρδου του ΜΙΕΤ (4 Δεκεμβρίου 2019 – 28 Μαρτίου 2020).

Ο ΕΥΓΕΝΙΟΣ Δ. ΜΑΤΘΙΟΠΟΥΛΟΣ είναι καθηγητής ιστορίας της τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και συνεργαζόμενος ερευνητής στο Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών – ΙΤΕ. Είναι επίσης ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Ιστορικών Τέχνης (ΕΕΙΤ, 2001), της οποίας διετέλεσε πρόεδρος από το 2016 μέχρι το 2019. Από το 1995 έως το 2001 υπήρξε αρχισυντάκτης και επιστημονικός επιμελητής του Λεξικού Ελλήνων Καλλιτεχνών, τόμοι Α΄-Δ΄, Μέλισσα, Αθήνα 1997-2001. Έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα και βιβλία, μεταξύ των οποίων: Η έννοια της «γενιάς» στην περιοδολόγηση της ιστορίας, της ιστορίας της λογοτεχνίας και της ιστορίας της τέχνης, ΠΕΚ, Ηράκλειο 2019‧ C. Parthénis. Η ζωή και το έργο του Κωστή Παρθένη, Κ. Αδάμ, Αθήνα 2008‧ J. Mita. Η ζωή και το έργο του Γιάννη Μηταράκη (1897-1963), Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2006. Έχει επίσης επιμεληθεί συλλογικούς τόμους.

Η κληρονομιά της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας

Bernard Williams

Μετάφραση: Σάββας Κονταράτος

Στο δοκίμιό του «Η κληρονομιά της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας», που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1981, ο Μπέρναρντ Ουίλλιαμς επανεξετάζει τι κληροδότησε η αρχαία ελληνική σκέψη στη νεότερη δυτική φιλοσοφία. «Στη φιλοσοφία οι Έλληνες εγκαινίασαν σχεδόν όλα τα μείζονα πεδία της – τη μεταφυσική, τη λογική, τη φιλοσοφία της γλώσσας, τη γνωσιολογία, την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία και (μολονότι σε πολύ πιο περιορισμένο βαθμό) τη φιλοσοφία της τέχνης. Όχι μόνο θεμελίωσαν αυτούς τους τομείς έρευνας, αλλά προοδευτικά διέκριναν πολλά ζητήματα που θα αναγνωρίζονταν ως τα βασικότερα στους τομείς αυτούς. Επιπρόσθετα, ανάμεσα σε όσους θεμελίωσαν αυτές τις εξελίξεις υπήρξαν δύο, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, οι οποίοι πάντοτε, οπουδήποτε στον δυτικό κόσμο γνώριζαν και μελετούσαν τη φιλοσοφία, λογίζονταν κορυφαίοι σε φιλοσοφική ιδιοφυΐα και σε εύρος επιτευγμάτων‧ και που η επιρροή τους, άμεσα ή έμμεσα, περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά, κάτω από εξαιρετικά ποικίλα είδη ερμηνείας, υπήρξε σταθερά παρούσα στην ανάπτυξη που γνώρισε έκτοτε η δυτική φιλοσοφική παράδοση.» Ευρύτερα γνωστός για τις μελέτες του στο πεδίο της ηθικής, ο άγγλος φιλόσοφος στέκεται ιδιαίτερα στην ηθική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων, αποφαινόμενος ότι «δεν ήταν μόνο διαφορετική από το μεγαλύτερο μέρος της νεότερης σκέψης, ιδιαίτερα εκείνης που επηρεάστηκε από τον χριστιανισμό, αλλά και πολύ καλύτερα σχηματισμένη». Και καταλήγει: «η ελληνική ηθική σκέψη, σε πολλές από τις βασικές δομές της και, προπάντων, στην αδυναμία της να διαχωρίσει τα ερωτήματα για το πώς πρέπει κανείς να σχετίζεται με τους άλλους και με την κοινωνία από τα ερωτήματα για το ποιον βίο αξίζει κανείς να διάγει και το τι βασικά επιθυμεί, αντιπροσωπεύει ένα από τα ελάχιστα σύνολο ιδεών που μπορούν να μας βοηθήσουν τώρα να θέσουμε την ηθική σκέψη σε έντιμη επαφή με την πραγματικότητα».

Ο άγγλος φιλόσοφος Μπέρναρντ Ουίλλιαμς (1929–2003) σπούδασε στην Οξφόρδη και δίδαξε σε κορυφαία πανεπιστήμια της Βρετανίας και των ΗΠΑ. Συνδυάζοντας μια βαθιά ουμανιστική παιδεία με τάσεις της αναλυτικής φιλοσοφίας, άσκησε κριτική στις ηθικές θεωρίες του Καντ και του ωφελιμισμού επειδή παραγνωρίζουν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχολογίας και της κοινωνικής ζωής.
Ο Σάββας Κονταράτος είναι ομότιμος καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Από τις εκδόσεις του ΜΙΕΤ κυκλοφορεί η δίτομη εμπεριστατωμένη μελέτη του με τίτλο Ουτοπία και πολεοδομία (2014). Έχει επίσης μεταφράσει το κλασικό δοκίμιο του ιστορικού της τέχνης Έρβυν Πανόφσκυ Γοτθική αρχιτεκτονική και σχολαστικισμός (1951) για τη σειρά minima του ΜΙΕΤ (2018).