Βιργιλίου Αινειάδα

Βιργίλιος

{προλεγόμενα, μετάφραση, σχόλια: Θεόδωρος Παπαγγελής}

Η Αινειάδα, έργο μεγάλης ποιητικής πνοής, αποτελεί σταθμό, έναν από τους πρώτους, στην ιστορία της δυτικής λογοτεχνίας. Ο Βιργίλιος, έχοντας ήδη στο ενεργητικό του μια μικρή ποιητική παραγωγή, γράφει την Αινειάδα τα χρόνια που ο Οκταβιανός Αύγουστος εδραιώνει τη θέση του στο πολιτικό στερέωμα της ρωμαϊκής πολιτείας και βάζει τα θεμέλια της αυτοκρατορίας. Υποστηρικτής του οράματός του, ο Βιργίλιος το εξυμνεί μέσω ενός μύθου που ξεκινά από την ομηρική Τροία και οδηγεί στην ίδρυση της μετέπειτα αυτοκρατορικής και κοσμοκράτειρας Ρώμης. Ο Αινείας θα αποτελέσει το κεντρικό πρόσωπο της έμμετρης αφήγησής του: θα γλιτώσει από την άλωση της Τροίας και θα περιπλανηθεί με τους Τρώες που τον έχουν ακολουθήσει στα παράλια της Μεσογείου, συναντώντας επιζήσαντες των ομηρικών επών, άλλοτε έχοντας την εύνοια των θεών και άλλοτε αντιμέτωπος με την οργή τους, μέχρι να καταλήξει στην Ιταλία, επαληθεύοντας τις προφητείες για το μέλλον του και την τύχη των απογόνων του. Στην καρδιά της αφήγησης η συνάντησή του με τη βασίλισσα Διδώ της Καρχηδόνας και η τραγική της κατάληξη εξακολουθούν ύστερα από αιώνες να συγκινούν τους αναγνώστες.
«Η ιστορία του Αινεία, όπως τη βλέπουμε στην Αινειάδα, είναι εν μέρει αποτέλεσμα των επιλογών που κάνει ο ποιητής ανάμεσα σε διάφορες ελληνικές και ρωμαϊκές μυθογραφικές εκδοχές και εν μέρει αποτέλεσμα δικών του επινοήσεων», γράφει στα προλεγόμενα ο Θεόδωρος Παπαγγελής. Ωστόσο το ομηρικό έπος αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς –άλλωστε από τον 3ο αιώνα π.Χ. οι Ρωμαίοι προσπαθούσαν επίμονα να δημιουργήσουν μια γραμματεία προσανατολισμένη στο ελληνικό παράδειγμα. Η Αινειάδα καθιερώθηκε σχεδόν αμέσως ως κλασικό κείμενο και ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια εντασσόταν στη διδακτέα σχολική ύλη. Επηρέασε και ενέπνευσε από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας πλήθος συγγραφείς, ποιητές –με κορυφαίο ίσως τον Δάντη–, μουσικούς και εικαστικούς καλλιτέχνες.
Έργο ζωής ενός βαθύ γνώστη της λατινικής λογοτεχνίας, η μετάφραση αυτή συνιστά την πρώτη ουσιαστική και φιλολογικά έγκυρη προσπάθεια να μεταφερθεί αυτό το θεμελιώδες έργο της κλασικής γραμματείας σε μια γλώσσα χυμώδη και ποιητική, συνάμα όμως καταληπτή και θελκτική για τον σύγχρονο αναγνώστη. Τη μετάφραση συνοδεύουν εκτενή προλεγόμενα και κατατοπιστικά σχόλια του μεταφραστή, που καθιστούν το κείμενο ακόμη πιο προσβάσιμο και συναρπαστικό.

Ο Θεόδωρος Παπαγγελής είναι καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Αμφιτρύων

Μολιέρος

{επίμετρο - μετάφραση: Χρύσα Προκοπάκη}

Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τον Αμφιτρύωνα «Κωμωδία των μεταμορφώσεων» ή «Προσωπεία του δόλου». Στη βάση του μύθου και της ίντριγκας βρίσκεται το προσωπείο, το διπλό πρόσωπο. Οι θεοί έχουν δύο μορφές, τη θεϊκή και την ανθρώπινη. Οι αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις τους –για να φέρουμε το μύθο στα μέτρα μας– αποκαλύπτουν γενικότερες κοινωνικές συμπεριφορές, την πρωτεϊκή φύση και τους ελιγμούς των ισχυρών.
Ο Μολιέρος ήξερε πολύ καλά από προσωπεία και μεταμορφώσεις για να θίξει τα κακώς κείμενα του καιρού του και, γενικότερα, για να φωτίσει τα ανθρώπινα πάθη και παθήματα, να εκθέσει και να εκτεθεί ο ίδιος στη λυτρωτική (;) σκηνή. Μόνο που κάποτε αυτό το παιχνίδι κρύβει παγίδες…

Με την κυκλοφορία του Αμφιτρύωνα το ΜΙΕΤ συνεχίζει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη (κυκλοφορεί ήδη ο Μισάνθρωπος και θα ακολουθήσει σύντομα το Σχολείο των γυναικών). Γραμμένο σε εναλλασσόμενους ανισοσύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους, το έργο αυτό είναι οπωσδήποτε το πλέον απαιτητικό όσον αφορά την απόδοσή του στα ελληνικά. Η μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη –ξαναδουλεμένη εκδοχή του κειμένου που παρουσίασε ο Λευτέρης Βογιατζής στο «κύκνειο άσμα» του στις 4 Αυγούστου 2012 στην Επίδαυρο– κατορθώνει να αντεπεξέλθει στις δυσκολίες με την απαράμιλλη φυσικότητα και δεξιοτεχνία που χαρακτηρίζουν τα αδιαμφισβήτητα μεταφραστικά επιτεύγματα.

Η συμμετοχή μας σ’ αυτόν τον πόλεμο. Έκκληση προς άρρενες Εβραίους

Hans Jonas

{μετάφραση / σημειώσεις: Γιώργος Ανδρουλιδάκης}
{επίμετρο: Σταύρος Ζουμπουλάκης}

«Τούτη είναι η δική μας ώρα, τούτος είναι ο δικός μας πόλεμος.
»Είναι η ώρα που περιμέναμε, με απόγνωση και ελπίδα στην καρδιά μας, όλα αυτά τα θανατερά χρόνια: η ώρα εκείνη όπου, αφού υπομείναμε αδύναμοι κάθε ταπείνωση και αδικία, κάθε σωματική στέρηση και ηθική μείωση του λαού μας, θα αξιωνόμασταν επιτέλους να αντιμετωπίσουμε τον θανάσιμο εχθρό μας κατά πρόσωπο, με το όπλο στο χέρι· να ζητήσουμε ικανοποίηση· να τακτοποιήσουμε κι εμείς τον λογαριασμό μας, τον πρώτο απ’ όλους, στο μεγάλο ξεκαθάρισμα· και να συμβάλουμε ενεργά στην ανατροπή του παγκόσμιου εχθρού, που ήταν ευθύς εξαρχής και θα είναι μέχρι τέλους ο δικός μας εχθρός.» Έτσι ανοίγει το συγκλονιστικό κείμενο Η συμμετοχή μας σ’ αυτόν τον πόλεμο. Έκκληση προς άρρενες Εβραίους, το οποίο έγραψε και εκφώνησε για πρώτη φορά στις 6 Οκτωβρίου 1939 ο Χανς Γιόνας, πεπεισμένος ότι οι Εβραίοι όφειλαν να συμμετάσχουν ενεργά στις πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον της χιτλερικής Γερμανίας. Όπως επισημαίνει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης στο Επίμετρο, «η Έκκληση δεν είναι μόνο ένα κείμενο υψηλής ηθικής αξίας, είναι και ένα κείμενο μεγάλης πολιτικής διαύγειας και διορατικότητας». Ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος Χανς Γιόνας γεννήθηκε το 1903 στο Μαίνχενγκλάντ­μπαχ και πέθανε το 1993 στη Νέα Υόρκη. Εγκατέλειψε τη Γερμανία το 1933, μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, και εγκαταστάθηκε στην Ιερουσαλήμ. Το 1949 μετανάστευσε στον Καναδά και το 1955 στις ΗΠΑ, όπου ανέλαβε καθηγητική έδρα στο πανεπιστημιακό ίδρυμα New School for Social Research (Νέα Υόρκη), ενώ παράλληλα δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια (Πρίνστον, Σικάγο, Μόντρεαλ, Οττάβα κ.α.). Αρχικά ασχολήθηκε κατεξοχήν με την ιστορία του γνωστικισμού, ενώ αργότερα ανέπτυξε την «ηθική της ευθύνης» με προσανατολισμό στο μέλλον του πλανήτη και της ανθρωπότητας, εμβαθύνοντας σε επιμέρους πεδία της οικολογίας, της τεχνολογίας και της ιατρικής. Στα ελληνικά κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία του: Η έννοια του Θεού μετά το Άουσβιτς (2001), Φιλοσοφικές έρευνες και μεταφυσικές εικασίες (2001), Η αρχή της ευθύνης (2018).

Αρχαία ελληνική τραγωδία και τελετουργία {Δέκα μελετήματα}

John Gould

{μτφρ: Βάιος Λιαπής}

Ο Τζων Γκουλντ (John Algernon Gould, 1927–2001) υπήρξε ένας από τους λαμπρότερους μελετητές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ και δίδαξε στα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Σουώνση, πριν ολοκληρώσει τη σταδιοδρομία του στο πανεπιστήμιο του Μπρίστολ ως κάτοχος της έδρας αρχαίων ελληνικών Henry Overton Wills. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώθηκε κυρίως στον Ηρόδοτο, στην αρχαία ελληνική τραγωδία και σε ζητήματα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας.

Η έκδοση του ΜΙΕΤ Αρχαία ελληνική τραγωδία και τελετουργία συγκεντρώνει δέκα αντιπροσωπευτικά μελετήματα προερχόμενα από τη συγκεντρωτική έκδοση των άρθρων και των διαλέξεών του με τίτλο Myth, Ritual, Memory, and Exchange (Oxford University Press, 2001). Η επιλογή, η οποία εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν την αρχαία ελληνική τραγωδία στη σχέση της με την τελετουργία, αναδεικνύει το συνδυασμό ευρείας γνώσης του κλασικού κόσμου, στιβαρής φιλολογικής παιδείας και βαθιάς κατανόηση των μεθόδων της συγκριτικής ανθρωπολογίας που χαρακτηρίζει τις επιστημονικές προσεγγίσεις του Γκουλντ και προσδίδει στο έργο του την ιδιαίτερη αξία του. Τα ζητήματα που αναλύονται στις μελέτες του τόμου αφορούν μεταξύ άλλων την αρχαία τελετουργία της ικεσίας, το πρόβλημα της ουσιαστικής κατανόησης της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, θέματα σχετικά με τη διονυσιακή λατρεία και τη σχέση της με την τραγωδία, συνάμα όμως και πιο «τυπικά» φιλολογικά ζητήματα, όπως η διαγραφή των χαρακτήρων, η αφηγηματική υφή ή η γλώσσα του αρχαίου δράματος. Με αυτό τον τρόπο προσφέρεται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό η ευκαιρία να γνωρίσει, στην καλειδοσκοπική ποικιλομορφία του, το έργο ενός από τους σημαντικότερους μελετητές του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.

Έρωτος αποτελέσματα. Τα στιχουργήματα

Ανώνυμος

{εισαγωγή - φιλολογική επιμέλεια: Ναταλία Δεληγιαννάκη}
{σύνταξη Γλωσσαρίου: Peter Mackridge}

Έρωτος αποτελέσματα ήτοι Ιστορία ηθικοερωτική με πολιτικά τραγούδια, Βιέννη 1792: ένα τρίπτυχο λογοτεχνικό έργο, δυο χρόνια μετά το πρωτοπόρο Σχολείον των ντελικάτων εραστών του Ρήγα, που συνυφαίνει οργανικά την αφήγησή του με φαναριώτικα στιχουργήματα, δημοφιλή τραγούδια τα περισσότερα, σε μια πρωτοφανή έντυπη «ανθολόγηση» μεγάλου αριθμού τους. Η καινοτόμος, όπως επιτυγχάνεται σε αυτό, συλλειτουργία πεζού και έμμετρου λόγου δεν αίρει την ειδικότερη σημασία της πυκνής συγκέντρωσης εδώ αυτών των αστικών στιχουργημάτων, η οποία προβάλλεται στον τίτλο και στον πίνακα «των περιεχομένων τραγωδίων» του βιβλίου και συνιστά, εκ των πραγμάτων, μια από τις παλαιότερες γνωστές συλλογές τους. Σήμερα, με την πλήρη σύγχρονη έκδοση του έργου, με ευχερέστερη την πρόσβαση (σε ψηφιακή και σε φωτοαναστατική μορφή) στη δυσεύρετη έκδοση του 1792 και με απαλλαγμένο πλέον, σε μεγάλο βαθμό, από προκαταλήψεις του παρελθόντος και ζωηρό το ενδιαφέρον για τη λυρική παραγωγή εκείνων των χρόνων, τα 132 τραγούδια, ραβασάκια, στίχοι, θρήνοι, συλλογισμοί και στοχασμοί του βιβλίου παρουσιάζονται λοιπόν αυτοτελώς στο σύνολό τους. Ένα σύνολο που συγκροτείται με ιδιαίτερη προσοχή και περιλαμβάνει πλάι στα παλαιότερα τραγούδια, που ακμάζουν πλήρως διαμορφωμένα τουλάχιστον από τα τέλη της δεκαετίας του 1760, ικανά δείγματα ανανέωσής τους στο κατώφλι μιας νέας γι’ αυτά εποχής.

Στην ίδια σειρά των χρηστικών εκδόσεων του ΜΙΕΤ με κείμενα νεοελληνικής και ξένης λογοτεχνίας κυκλοφορούν: Τέλλος Άγρας, Τα ποιήματα ♦ Στέφανος Σαχλίκης, Τα ποιήματα ♦ Διονύσιος Σολωμός, Η γυναίκα της Ζάκυθος ♦ Μολιέρος, Ο μισάνθρωπος

Η καταγωγή του σύγχρονου νου. Τρία στάδια στην εξέλιξη της κουλτούρας και της γνωσιακής λειτουργίας

Merlin Donald

{μτφρ: Σταμάτης Ντώνιας}
{επιστημονική εποπτεία: Γιώργος Μαραγκός}

Το τολμηρό αυτό βιβλίο θέτει το κορυφαίο ερώτημα των επιστημών του ανθρώπου: πώς απέκτησε ο ανθρώπινος νους τις απαράμιλλες ικανότητές του; Αναζητώντας την απάντηση, ο συγγραφέας χαρτογραφεί την εξέλιξη της κουλτούρας και της γνωσιακής λειτουργίας του ανθρώπου, από τους πρωτόγονους προγόνους του έως την τεχνητή νοημοσύνη, και προτείνει μια πολυσυλλεκτική θεωρία για την ανάπτυξη της εκπληκτικής ανθρώπινης γνωσιακής ικανότητας.
Με μια συναρπαστική κατάδυση στην ανθρώπινη προϊστορία και ιστορία, ανασυνθέτει την πορεία της γνωσιακής μας εξέλιξης μέσα από τις αλλαγές της ανθρώπινης κουλτούρας, εξετάζοντας και συνδυάζοντας αρχαιολογικά, ανθρωπολογικά, ανατομικά και νευρολογικά δεδομένα. Αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο της συμβολικής σκέψης και της ομιλίας στη ραγδαία πολιτισμική άνοδο του είδους μας και δείχνει πώς η επινόηση εξωτερικών μέσων μνημονικής καταγραφής και οι τεχνολογικές αλλαγές επέδρασαν –και συνεχίζουν να επιδρούν– στην εξελικτική μας πορεία.

Ο Μέρλιν Ντόναλντ (1939) είναι ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κουήνς, στο Κίνγκστον του Οντάριο, στον Κανάδα. Το κατεξοχήν ερευνητικό του αντικείμενο, η προέλευση και η εξέλιξη της ανθρώπινης γνωσιακής λειτουργίας, συνδέει ποικίλα επιστημονικά πεδία, από τις θετικές επιστήμες μέχρι τις ανθρωπιστικές σπουδές.

Ο Μισάνθρωπος

Μολιέρος

{μτφρ: Χρύσα Προκοπάκη}

Ο Μισάνθρωπος, το κορυφαίο, κατά πολλούς, επίτευγμα του μεγάλου Γάλλου δραματουργού, είναι συνάμα ένα κομβικής σημασίας έργο του γαλλικού κλασικισμού, αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας γενικότερα. Κεντρικός χαρακτήρας του έργου είναι ο Αλσέστ, μια από τις πλέον εμβληματικές και διαχρονικές μορφές της μολιερικής πινακοθήκης: ο ανυποχώρητος ιδεαλιστής και ηθικολόγος, που αξιώνει μια κοινωνική ζωή χωρίς υποκρισία και κατά συνθήκη ψεύδη, θεμελιωμένη σε μια άνευ ορίων και άνευ όρων ειλικρίνεια ανεξαρτήτως κόστους. Η παρουσία ενός τέτοιου ανθρώπου στη γαλλική αυλική κοινωνία του 17ου αιώνα, της απόλυτης ενσάρκωσης όλων των κακών που εκείνος βδελύσσεται, παράγει ένα εκρηκτικό μείγμα και μια σειρά τραγελαφικών και συνάμα τραγικών περιπλοκών που θα επιφέρουν στο τέλος την πικρή απογοήτευση και τη γελοιοποίηση του ήρωα.

Με την κυκλοφορία του Μισάνθρωπου το ΜΙΕΤ εγκαινιάζει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη – θα ακολουθήσουν σύντομα το Σχολείο των γυναικών και ο Αμφιτρύων. Πραγματικό μεταφραστικό επίτευγμα, οι έμμετρες αποδόσεις των τριών αυτών σημαντικών μολιερικών έργων από τη Χρύσα Προκοπάκη είναι εξάλλου συνυφασμένες και με τρεις κορυφαίες στιγμές της πρόσφατης ιστορίας του θεάτρου μας, καθώς ευτύχησαν να παρουσιαστούν από τον Λευτέρη Βογιατζή σε παραστάσεις που άφησαν, πραγματικά, εποχή.

Ο Σαίξπηρ σήμερα

Stephen Greenblatt

{μτφρ: Παναγιώτης Σουλτάνης}

Τρία κείμενα του μεγάλου σαιξπηριστή Στήβεν Γκρήνμπλατ για τη σημασία και την πρόσληψη του Σαίξπηρ σήμερα. Στα μικρά αυτά μελετήματα ο Γκρήνμπλατ στέκεται στη διαχρονική επικαιρότητα του σαιξπηρικού έργου και στην ικανότητά του να αποτελεί γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες. «Μιλάμε για τα έργα του Σαίξπηρ», λέει ο Γκρήνμπλατ, «σαν να αποτυπώνουν σταθερά τις αρχικές του προθέσεις, αυτά όμως συνεχίζουν να κυκλοφορούν ακριβώς επειδή επιδέχονται τόσες μεταμορφώσεις. Έφυγαν από τον δικό του κόσμο, πέρασαν στον δικό μας και έγιναν κομμάτι δικό μας. Και όταν χαθούμε κι εμείς, θα συνεχίσουν να υπάρχουν, ίσως με κάποιες διακριτικές πινελιές από τη δική μας ζωή και τη δική μας μοίρα, και θα γίνουν κομμάτι άλλων ανθρώπων, τους οποίους αυτός δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει κι εμείς μετά βίας μπορούμε να τους φανταστούμε». Αφορμή για τα δύο πρώτα κείμενα υπήρξε η διοργάνωση ενός συνεδρίου για τον Σαίξπηρ στην Τεχεράνη το 2014 και το ανέβασμα της σαιξπηρικής κωμωδίας Αγάπης αγώνας άγονος στην Καμπούλ το 2005. Με το τρίτο κείμενό του ο Γκρήνμπλατ επιστρέφει στον Έμπορο της Βενετίας για να στοχαστεί πάνω στα θέματα της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού, σταθερές αρνητικές παρακαταθήκες του Δυτικού πολιτισμού, καταλήγοντας με τη διαπίστωση ότι «η κληρονομιά που μας άφησε ο Σαίξπηρ μάς προσφέρει τη δυνατότητα να δραπετεύσουμε από τα νοητικά γκέτο στα οποία ζούμε οι περισσότεροι».

Ο ΣΤΗΒΕΝ ΓΚΡΗΝΜΠΛΑΤ (1943), Αµερικανός σαιξπηριστής και ιστορικός της λογοτεχνίας, είναι καθηγητής στο Χάρβαρντ, στον τοµέα των Ανθρωπιστικών Σπουδών. Είναι επίσης επιµελητής της σειράς κριτικών εκδόσεων The Norton Shakespeare και της ανθολογίας The Norton Anthology of English Literature, και ανήκει στα ιδρυτικά µέλη της φιλολογικής επιθεώρησης Representations. Το 2016 τιµήθηκε µέ το νορβηγικό βραβείο Χόλµπεργκ. Το 2012 κέρδισε το βραβείο Πούλιτζερ και το 2011 το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου, και τα δύο για το έργο του Παρέγκλισις (MIET 2017). Έχει δώσει αξιόλογες σειρές διαλέξεων στη Φραγκφούρτη (Adorno Lectures), στο Πρίνστον (University Lectures) και στην Οξφόρδη (Clarendon Lectures) και έχει προσκληθεί ως επισκέπτης καθηγητής σε πολλά πανεπιστήµια. Στα σηµαντικότερα έργα του συγκαταλέγονται τα: The Rise and Fall of Adam and Eve (2017), Shakespeare’s Freedom (2010), Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare (2005), Hamlet in Purgatory (2002), Marvelous Possessions: The Wonder of the New World (1992), Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare (1980, 22005).